Zelfs in de Verenigde Staten van Amerika, die zich steeds opwierpen als voorvechters van de democratie, hebben nu een president die als een autocraat beslissingen neemt over de hoofden heen van het Congres. Ook internationale verdragen en afspraken lapt hij aan zijn laars als hem dat beter uitkomt.
Dit is echter slechts mogelijk wanneer een president of staatshoofd te veel macht heeft, of deze naar zich toe kan trekken. Door het feit dat dit kan wordt de democratie uitgehold of opgeheven. Of moeten we niet eerder zeggen: De president of het staatshoofd heeft te veel macht naar zich toe kunnen trekken omdat de democratie afwezig is!
Dat deze machtsconcentratie bij één persoon of groep van personen mogelijk is berust op een systeemfout in het politieke systeem, ook al worden de regering en de president verkozen.
Het is uiteraard zeer praktisch en zinvol dat een bevolking iemand kiest die hen kan vertegenwoordigen, vooral ten aanzien van andere landen. Een verkozen “president” ligt dan voor de hand.
Laten we eens kijken naar het meest democratische land op het Europese continent: Zwitserland. Hoe gaan de Zwitsers om met hun president(e)?
Het Zwitserse “systeem”
Wie als lid van de Zwitserse regering naar het federale parlementsgebouw gaat voor de bevestigingsverkiezing van de regeringszetels, blijft na de verkiezing in het Bundespräsidium nog steeds dezelfde persoon – geen extra macht, geen paleis, geen politie-escorte. Het ambt brengt weliswaar meer afspraken met zich mee – en meestal een feest in het kanton van herkomst –, maar geen grotere invloed op het lot van het land. De bondspresident of bondspresidente leidt de wekelijkse vergaderingen, vertegenwoordigt de regering in binnen- en buitenland en mag de nieuwjaarsrede aan de bevolking op televisie houden. Maar de beslissingen worden nog steeds genomen door het college van zeven Zwitserse bondsraadsleden, waaruit de Zwitserse regering bestaat: en de meerderheid, niet de bondspresident, neemt de beslissingen.
Mooi, één voor één
“De bondspresidente of de bondspresident en de vicepresidente of de vicepresident van de Bondsraad worden door de Verenigde Bondsvergadering uit de leden van de Bondsraad afzonderlijk en achtereenvolgens voor een jaar gekozen”, zo beschrijft de website van het parlement deze jaarlijks terugkerende procedure. Men is dus president(e) voor maximaal één jaar! Het jaar daarop neemt de vicevoorzitter het ambt over. “Herverkiezing voor het volgende jaar is uitgesloten”, staat er verder op de website van het parlement. De benoeming volgt het zogenaamde anciënniteitsbeginsel: het gaat om de volgorde van het begin van de ambtstermijn. Als er op dezelfde dag meerdere regeringsposten opnieuw worden bezet, wat vaak voorkomt, krijgt de als tweede gekozen persoon dus pas een jaar na de als eerste gekozen persoon het bondspresidium. De bondspresident wordt vaak ook in het Latijn aangeduid als «Primus inter pares» (eerste onder gelijken): hij of zij blijft tijdens het presidentsjaar verantwoordelijk voor het toegewezen departement.
Rotatie in plaats van persoonlijkheidscultus.
Het principe van rotatie werd in 1848 ingevoerd met de eerste federale grondwet van het moderne Zwitserland. De grondleggers wilden geen koninklijke verleidingen en geen uitvoerende macht met een sterke president aan het hoofd.
Geen enkel ander land kent dit automatische roulatiesysteem op het hoogste niveau. Dit zorgt voor veel rust in het politieke systeem: geen verkiezingscampagnes, geen herverkiezingsstrategieën, geen pogingen om aan de macht te blijven.
Interne en externe vertegenwoordiging
Het bondspresidium heeft vooral een representatief karakter. Bij staatsbezoeken houdt de bondspresident(e) weliswaar toespraken, maar elke toespraak moet vooraf door de hele Bondsraad worden goedgekeurd. Er is geen sprake van eigenmachtig handelen – ook dat is typisch Zwitsers.
Officieel wordt er intern nooit gesproken van ‘staatsbezoeken’, maar alleen van presidentiële bezoeken’. Vanuit het perspectief van het gastland wordt de bondspresident(e) echter vaak uitgenodigd voor een ‘staatsbezoek’ en met alle protocollaire eerbetoon ontvangen om diplomatieke gelijkwaardigheid te creëren.
In eigen land begint het ambt met een moment van gezamenlijke oriëntatie: elk jaar wordt in de nieuwjaarsrede op 1 januari op televisie een soort staat van de natie beschreven. De nieuw gekozen bondspresidenten manen de bevolking tot bedachtzaamheid – niet als bevel, maar eerder als verzoek.
Een weerspiegeling van het politieke DNA
Het bondspresidium belichaamt de zelforganisatie van Zwitserland, die inzet op onderhandelingen, compromissen en vertrouwen in gevestigde procedures in plaats van op charismatische leiders. De bondspresident blijft gebonden aan het collegialiteitsbeginsel en moet gezamenlijk genomen besluiten naar buiten toe verdedigen.
Het collegiale systeem dwingt de regering om meerderheden te vinden en compromissen te sluiten tussen de belangen van de partijen in de zin van de zogenaamde concordantiedemocratie.
De bondspresident(e) is minder een leider dan een afspiegeling van het Zwitserse politieke systeem: bescheiden, voorspelbaar en collegiaal. En dat al meer dan 175 jaar – zonder institutionele crisis. De partijbanden van de individuele regeringsleden spelen daarbij nauwelijks nog een rol. De bondsraadsleden zijn veeleer verplicht om samen aan hetzelfde touw te trekken.
Terwijl in andere landen staatshoofden met grootse toekomstvisies hun partijbelangen of persoonlijke voorkeuren doorzetten – vaak in strijd met hun hoogdravende verkiezingsbeloften – of zich vastklampen aan hun ambt, vertegenwoordigt de Zwitserse bondspresident eerder de voor Zwitserland zo kenmerkende veelstemmigheid.
Deze functie van Bondspresident(e), die beperkt is tot één jaar, symboliseert een land dat liever lang discussieert en consensus zoekt dan overhaaste beslissingen neemt, en zo zijn internationaal vaak geprezen stabiliteit in de loop der tijd heeft weten te behouden.
De bondspresident(e) is minder een leider dan een afspiegeling van het Zwitserse politieke systeem: bescheiden, voorspelbaar en collegiaal. En dat al meer dan 175 jaar – zonder institutionele crisis.
Het Zwitserse “systeem” – zonder “systeemfout”?
Wanneer we zo naar Zwitserland kijken merken we dat het afglijden naar totalitarisme en autocratie daar “systematisch” wordt voorkomen. Bovendien hebben de Zwitsers ook nog de mogelijkheid om via referenda hun eigen wetten te bepalen (referendum op burgerinitiatief), en kunnen zij op die manier zelfs wetten aanpassen/corrigeren (correctief referendum). Wat totalitaire beslissingen van de president(e) en de regering onmogelijk maakt.
Laten we hier een voorbeeld aan nemen, en ervoor zorgen dat het onmogelijk wordt dat enkelingen te veel macht naar zich toe kunnen trekken. We moeten ons politiek systeem echt democratisch maken zodat de burgers steeds het laatste woord kunnen hebben in de politieke besluitvorming. Dit kan door bindende referenda op volksinitiatief mogelijk te maken.
Sluit u aan bij Meer Democratie vzw en steun onze actie om bindende referenda in België mogelijk te maken. Maar hiervoor moet de Belgische Grondwet worden aangepast.
Beste medeburger, doe met ons mee en teken de petitie om de Belgische Grondwet aan te passen om bindende referenda in ons land mogelijk te maken.
Grondwetswijziging voor invoering van bindende referenda
https://dekamer.mijnopinie.belgium.be/initiatives/i-988?locale=nl
Marc Vanvelk